Dünya’nın kayıp 1 milyar yılı çözülüyor: “Büyük Uyumsuzluk” nasıl oluştu?

Bilim insanları birkaç milyon yıldan bir milyar yılı aşan zaman aralıklarını kapsayan kayıp tortul kayaçların gizemini çözüyor.

Bilim insanları, Dünya’nın jeolojik kayıtlarındaki en büyük boşluklardan biri olan “Büyük Uyumsuzluk” hakkında 150 yılı aşkın süredir süren tartışmaya yeni bir açıklama getirdi. Bulgular, pazartesi günü yayımlanan ve hakemli dergi Proceedings of the National Academy of Sciences’ta yer alan bir çalışmada duyuruldu.



Büyük Uyumsuzluk, dünyanın pek çok yerinde yaklaşık 500 milyon yıllık tortul kayaların, doğrudan 1,7 milyar yıldan daha yaşlı “temel” kayaların üzerine oturmasıyla kendini gösteriyor.



Aradaki kayıp katmanlar, birkaç milyon yıldan bir milyar yılı aşan zaman aralıklarını kapsayabiliyor. Bu nedenle araştırmacılar, bu yapıyı “Dünya’nın stratigrafik kayıtlarındaki en ikonik ama aynı zamanda en gizemli boşluk” olarak tanımlıyor.



TEKTONİK SÜREÇLER



Çin’deki Kuzeybatı Üniversitesi’nden Rong-Ruo Zhan liderliğindeki ekip, bu boşluğun büyük ölçüde 2,1 ila 1,6 milyar yıl önce, antik bir süperkıta olan Columbia’nın oluşumu sırasında gerçekleşen tektonik süreçler nedeniyle meydana geldiğine dair yeni kanıtlar sundu. Çalışma, özellikle Kuzey Çin’deki jeolojik alanlardan elde edilen verilere dayanıyor.



Bu sonuçlar, Büyük Uyumsuzluk’un çok daha sonra, yaklaşık 700-600 milyon yıl önce yaşanan ve Dünya’nın büyük bölümünü buzla kapladığı varsayılan “Kartopu Dünya” evresiyle oluştuğunu savunan alternatif görüşü zayıflatıyor.



Kartopu Dünya evresi, yaklaşık 530 milyon yıl önce karmaşık yaşamın hızla çeşitlendiği Kambriyen patlamasından hemen önce gerçekleşmişti. Bu zamanlama, iki olayın birbiriyle bağlantılı olabileceği fikrini doğurmuştu. Ancak yeni çalışmanın sunduğu revize edilmiş tektonik zaman çizelgesi, bu bağlantıyı sorgulatıyor.



Çalışmanın ortak yazarlarından Nicholas Christie-Blick, 404 Media’ya yaptığı açıklamada, Kuzey Çin’de orta kabuk kökenli metamorfik ve magmatik kayaların yüzeye çıkmasının büyük ölçüde 2,1 ila 1,6 milyar yıl aralığında gerçekleştiğini ve bu zamanlamanın kıtadan kıtaya değiştiğini belirtti.



Christie-Blick, “Yüzey küresel görünebilir, ancak anlamı bölgeden bölgeye değişir” diyerek, Kuzey Amerika’daki Büyük Uyumsuzluk’un da Rodinia süperkıtasının parçalanması ve uzun süreli deniz taşkınları gibi yerel etkenlerle şekillendiğini vurguladı.



EROZYON YOĞUNLAŞMASI



Zhan’ın ekibi, Kuzey Çin’deki beş farklı noktada kayaların termal geçmişini inceleyerek, bu bölgede kabuksal yükselmenin (derinde gömülü kayaların yüzeye itilmesi) esas olarak antik Neoproterozoyik dönemdeki tektonik hareketlerle gerçekleştiğini ortaya koydu.



Christie-Blick’e göre, bu bulgular Büyük Uyumsuzluk’un tek bir nedene indirgenemeyeceğini gösteriyor:



"Bu boşluk, bir milyar yılı aşan bir zaman diliminde yaşanmış her şeyi temsil ediyor. Dolayısıyla tek bir ‘sebep’ bulmamız zaten beklenemezdi.”



Yeni çalışma, Büyük Uyumsuzluk’un kökenine ve bölgesel farklılıklarına önemli bir ışık tutsa da, hâlâ yanıtlanmamış pek çok soru var.



Christie-Blick, Güneybatı Laurentia’nın geç Proterozoyik-Kambriyen tektonik gelişimi üzerine yeni bir çalışma hazırladığını belirtirken, ekipten Liang Duan’ın da Çin’de havza tektoniği üzerine çok sayıda araştırma yayımladığına dikkat çekti.



Christie-Blick sözlerini şöyle tamamladı:



“Yerleşik düşünceyi sorgulamayı seviyoruz; çünkü anlayıştaki ilerlemeler çoğu zaman tam da oradan çıkıyor.”